ประวัติพระราชวังมฤคทายวัน
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ เจ้าพระยายมราช ( ปั้น สุขุม ) เป็นผู้เลือกสถานที่และอำนวยการก่อสร้าง เพื่อเป็นที่เสด็จพระราชดำเนินแปรพระราชฐานมาประทับแรม และทรงพระสำราญในฤดูร้อน หลังจากได้ทอดพระเนตรแผนที่ตำบลบางควาย แขวงเมืองเพชรบุรีเป็นที่พอพระราชหฤทัย จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กระทรวงมหาดไทย รับไปดำเนินการก่อสร้าง ต่อมามีประกาศพระบรมราชโองการเปลี่ยนนามตำบลบางควาย เป็นตำบลมฤคทายวัน เมื่อวันที่ ๘ มิถุนายน ๒๔๖๖
การก่อสร้างพระราชนิเวศน์แห่งนี้ เริ่มก่อสร้างใน พ . ศ . ๒๔๖๖ แล้วเสร็จใน พ . ศ . ๒๔๖๗ วัสดุก่อสร้างที่เป็นไม้ ส่วนใหญ่นำมาจากกรุงเทพฯ โดยทำตัวไม้เป็นชิ้น แล้วนำมาประกอบเวลาก่อสร้าง
ปีพุทธศักราช 2534 กองบัญชาการตำรวจตระเวนชายแดนโดย พลตำรวจโท ชาติชาย ฉายอรุณ ซึ่งดำรงตำแหน่งผู้บัญชาการตำรวจตระเวนชายแดนขณะนั้น ได้ยื่นคำร้องขออนุญาต จดทะเบียนจัดตั้งเป็นมูลนิธิพระราชนิเวศน์มฤคทายวัน และได้รับการจัดตั้งเป็นมูลนิธิฯ ตั้งแต่วันที่ 2 ธันวาคม 2535 โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อบูรณะซ่อมแซม จนพระราชนิเวศน์มฤคทายวันให้มีสภาพดี เพื่อดำรงไว้เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ และอนุรักษ์ไว้เป็นมรดกทางศิลปวัฒนธรรมของชาติ โดยมีเงินทุนเริ่มแรก 500000 บาท และได้รับกราบทูลเชิญ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดีเป็นองค์อุปถัมภ์ของมูลนิธิพระราชนิเวศน์ ในระหว่างการขอจดทะเบียนจัดตั้ง ซึ่งพระองค์ได้ทรงพระกรุณารับไว้ในอุปถัมภ์ ตั้งแต่วันที่จดทะเบียนเป็นต้นไป ปีพุทธศักราช 2543 ที่ประชุมสามัญประจำปีได้มีมติให้เปลี่ยนแปลงชื่อมูลนิธิเสียใหม่ จากเดิมชื่อว่า มูลนิธิพระราชนิเวศน์มฤคทายวัน เปลี่ยนเป็น มูลนิธิพระราชนิเวศน์มฤคทายวัน ในพระอุปถัมภ์ของสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดาสิริโสภาพัณณวดี
ระเบียบในการเข้าชมพระราชนิเวศน์มฤคทายวันคือ ก่อนเข้าต้องไปติดต่อเจ้าหน้าที่ที่ป้อมยาม แลกบัตรประจำตัวเพื่อรับบัตรผ่านก่อน เพราะพระราชวังแห่งนี้อยู่ในความรับผิดชอบของตำรวจ ความสวยงามสงบและร่มรื่นเป็นสิ่งที่จะได้รับ เมื่อเข้ามาในเขตพระราชวัง จามจุรีเก่าแก่แผ่กิ่งด้านให้ร่มเงาร่วมกับลมทะเลที่พัดมาเป็นระยะ ช่วยสร้างบรรยากาศให้น่ารื่นรมย์ยิ่งขึ้น
พระราชนิเวศน์แห่งนี้พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ร่างแบบผนังด้วยพระองค์เอง ทรงกำหนดแบบพระราชนิเวศน์ให้เป็นอาคารไม้ชั้นเดียว หลังคาทรงปั้นหยามุงกระเบื้องขาวสี่เหลี่ยม ใต้ถุนสูง เทพื้นคอนกรีตตลอดพระตำหนักซึ่งอยู่กระจายกันเป็นหลัก ๆ มีระเบียงและบันไดเป็นเอกเทศ แต่มีทางเดินเชื่อมถึงกันได้โดยตลอดและทั้งมีทางเดินไปสู่ทะเลด้วย พระราชนิเวศน์มฤคทายวันประกอบด้วยพระที่นั่งองค์ใหญ่ 3 องค์ องค์ที่อยู่ด้านในสุดนับจากประตูพระราชวังด้านหน้า ได้แก่ ” พระที่นั่งสมุทพิมาน” อันเป็นที่ประทับของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรชายา
” พระที่นั่งสโมสรเสวกามาตย์” นั้น เป็นอาคารสองชั้นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าไม่กั้นฝา ใช้เป็นโรงละครและเป็นที่ชุมนุมในโอกาสต่าง ๆ นับจากที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต พระราชวังแห่งนี้ถูกทิ้งร้างมานาน แต่ปัจจุบันได้มีการซ่อมแซมให้กลับคืนสู่สภาพที่สวยงามดังเดิม สำเร็จไปหลายส่วนแล้ว เช่น พระตำหนักที่เคยเป็นที่ประทับของ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ห้องทรงพระอักษร ห้องบรรทม ห้องสรง เป็นต้น
ถ้าอยากทราบว่าสภาพก่อนหน้านี้ดูทรุดโทรมขนาดไหน เขาก็จัดห้องแสดงภาพตลอดจนเรื่องราว มีประวัติความเป็นมาต่าง ๆ ที่น่าสนใจศึกษาไว้ให้ชมเป็นความรู้ พระราชนิเวศน์มฤคทายวันเป็นสถานที่สำคัญ ทางประวัติศาสตร์แห่งหนึ่งของจังหวัดเพชรบุรี ในฐานะเป็นที่ประทับพักผ่อนพระราชอิริยาบถ และทรงพระสำราญในฤดูร้อนในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว นอกจากนี้ยังเป็นสถานที่เลี้ยงรับรองราชทูตจากต่างประเทศ รวมทั้งเป็นสถานที่บำเพ็ญพระราชกุศล จึงโปรดเกล้าฯ ให้เป็นเขตอภัยทานแก่สัตว์ทั้งหลาย
ปัจจุบันพระราชนิเวศน์มฤคทายวัน อยู่ในความดูแลของกองบังคับการฝึกพิเศษ กองบัญชาการตำรวจตะเวนชายแดน ซึ่งเรียกว่า ” ค่ายพระรามหก ”
